Muzeum Pio Clementino — klasyczne arcydzieła Watykanu

Początki Muzeum Pio Clementino

W dawnych czasach główna kolekcja rzeźb klasycznych należąca do papieża Juliusza II (1503–1513) znajdowała się w Cortile delle Statue, znanym obecnie jako Dziedziniec Ośmiokątny. W późniejszym okresie, a konkretnie w drugiej połowie XVIII wieku, nastąpił znaczny wzrost wielkości kolekcji papieskich.

Było to spowodowane częściowo wykopaliskami prowadzonymi w Rzymie i Lacjum, a także wkładem zarówno kolekcjonerów, jak i antykwariuszy. Utworzenie publicznego muzeum poświęconego zachowaniu sztuki starożytnej i wspieraniu badań można przypisać wpływom idei oświeceniowych.

Neoklasycystyczna transformacja za pontyfikatu Klemensa XIV i Piusa VI

Instytucja ta, znana jako Pio Clementino, została nazwana na cześć dwóch papieży, Klemensa XIV Ganganelliego i Piusa VI Braschiego, którzy kierowali jej powstaniem podczas swoich pontyfikatów pod koniec XVIII wieku. Aby pomieścić eksponaty muzeum, stworzono szereg dużych sal wystawowych poprzez renowację i rozbudowę istniejących pomieszczeń w pałacu Belvedere Innocent VIII i wokół niego. Pod kierownictwem Alessandro Dori, Michelangelo Simonetti i Giuseppe Camporese architektura tego obszaru przybrała neoklasyczną formę, uzupełnioną wkładem licznych malarzy i dekoratorów. Tutaj antyczne rzeźby są często odnawiane, aby ukryć brakujące fragmenty, a starożytne rzymskie relikwie znalazły swój dom.

Napoleon, Canova i odzyskanie skarbów papieskich

Dzięki dyplomacji Antonio Canovy większość skarbów Muzeum Państwa Kościelnego została zwrócona po zwycięstwie Napoleona i podpisaniu traktatu z Tolentino (1797), który nakazywał oddanie klejnotów koronnych. Skradzione arcydzieła trafiły do Paryża, gdzie pozostawały aż do upadku Napoleona i Kongresu Wiedeńskiego (1815).

Wejście do Muzeum Papieża Klemensa znajdowało się niegdyś w kwadratowym przedsionku i właśnie tutaj, ponieważ pierwotnie uważano to miejsce za wejście do muzeum papieża Klemensa XIV (1769–1774), o czym świadczy łaciński napis „Museum Clementinum” umieszczony nad tym łukiem. Obecnie w kwadratowym przedsionku znajduje się potężny sarkofag Lucjusza Korneliusza Scypiona Barbata (był konsulem w 290 r. p.n.e.), wraz z kilkoma inskrypcjami znalezionymi w grobowcach wielkiej rzymskiej rodziny Scypionów przy Via Appia. Wejście do okrągłego przedsionka prowadzi do gabinetu *Apoxyomenos*, nazwanego tak ze względu na marmurowy posąg, który jest kopią, a nie oryginalnym dziełem Lizyppa. W gabinecie znajduje się kilka inskrypcji oraz portret z tufu przedstawiający młodego mężczyznę w wieńcu laurowym o imieniu Ennio, który również został znaleziony w grobowcu Scipionów.

Apoxyomenos

Słowo „Apoxyomenos” pochodzi od greckiego czasownika oznaczającego myć lub czyścić. W starożytnej Grecji sportowcy stosowali metodę usuwania olejków nakładanych na skórę przed zawodami, używając piasku i narzędzia zwanego strigilem. Ten konkretny sportowiec jest przedstawiony podczas wycierania piasku i olejku z wyciągniętej prawej ręki (prawdziwy strigil znajdował się prawdopodobnie w jego lewej dłoni). Ta rzeźba, pochodząca z około 50 r. n.e., jest marmurową kopią oryginalnego brązu autorstwa Lizyposa, który ten mistrz rzeźbiarstwa stworzył pod koniec swojej kariery, około 320 r. p.n.e. Grecki artysta niezwykle dobrze uchwycił ruch ramienia, którego wyraźny ruch do przodu tworzy przestrzeń i nadaje obrazowi głębię. Rzeźba została znaleziona w 1849 r. podczas rozbiórki cesarskiego budynku w dzielnicy Trastevere.

Na Ośmiokątnym Dziedzińcu, znanym niegdyś jako Cortile delle Statue, znajdowała się pierwsza grupa klasycznych rzeźb antycznych z papieskich zbiorów. To właśnie tutaj papież Juliusz II della Rovere (1503–1513) umieścił niezwykłą kolekcję starożytnych rzeźb, mając na celu odtworzenie w papieskim Rzymie atmosfery panującej w Rzymie za czasów cesarzy.

Pod koniec XVIII wieku papieże Klemens XIV i Pius VI zaczęli przekształcać tę kolekcję w muzeum poświęcone wyłącznie temu celowi, a dziedziniec ten stał się centralnym punktem ich nowego planu muzealnego. Chociaż z biegiem czasu wprowadzono wiele zmian, niektóre rzeźby, takie jak Laokoont i Apollo Belwederski, nadal znajdują się dokładnie tam, gdzie zostały umieszczone na początku XVI wieku.

Laokoont

Odkryta na wzgórzu Eskwilinie w Rzymie w 1506 roku grupa rzeźb została natychmiast zidentyfikowana jako rzeźby Laokoona. Pliniusz Starszy opisał je jako arcydzieło rzeźbiarza z Rodos. Legenda głosi, że Laokoont, kapłan Apolla w Troi, ostrzegł swój lud podczas wojny trojańskiej, aby nie przyjmował drewnianego konia pozostawionego przez Greków u bram miasta. Atena i Posejdon, przychylni Grekom, wysłali wówczas dwa gigantyczne węże morskie, aby oplatały i pożarły Laokoona oraz jego dwóch synów. Z rzymskiej perspektywy śmierć tych niewinnych osób skłoniła Eneasza do posłuchania ostrzeżenia Laokoona i ucieczki z Troi. Ostatecznie doprowadziło to do założenia Rzymu. Tak ważna rzeźba naturalnie przyciągnęła uwagę papieża Juliusza II (panującego w latach 1503–1513). Natychmiast kupił on posąg i umieścił go w Cortile delle Statue, czyniąc go centralnym eksponatem swojej kolekcji. Data powstania posągu pozostaje kontrowersyjna; ogólnie uważa się, że powstał on między 40 a 30 r. p.n.e.

W dwóch salach tworzących Salę Zwierząt, utworzoną przez papieża Piusa VI (1775–1799), można obejrzeć zabytkowe dzieła sztuki, które zostały gruntownie odrestaurowane, a w niektórych przypadkach całkowicie przerobione, aby stworzyć „kamienne zoo”.

W XVIII wieku nad rzeźbami prezentowanymi na tej wystawie pracowało wielu artystów. Najbardziej znanym z nich jest prawdopodobnie Francesco Antonio Franzoni.

Prezentowane dzieła zostały wybrane ze względu na ich związek z naturą i łowiectwem. W tej sali zwierzęta odgrywają kluczową rolę, zarówno w swoich dziwnych relacjach między sobą, jak i z bohaterami i bogami starożytności. Zastosowano kolorowe marmury, aby wydobyć odcienie futra lub piór wielu zwierząt lub nadać dziełu sztuki szczególny efekt kolorystyczny.

Pomieszczenie to, w którym obecnie znajdują się liczne arcydzieła z Muzeum Pio Clementino, stanowiło niegdyś część loggii pałacu Innocentego VIII Cybo (1484–1492) w Belvedere.

Ściany zdobiły freski przedstawiające pejzaże i sceny miejskie, a w lunetach nadal widnieją amorki namalowane przez Pinturicchio i jego asystentów.

W latach 1771-1772 Klemens XIV postanowił włączyć architekturę XV wieku do budowanego przez siebie muzeum; loggia została otoczona ścianami z oknami, a na końcu galerii powstała Sala Popiersi. W latach 1776–1778 papież Pius VI nakazał rozbudowę muzeum w kierunku zachodnim i zlecił malarzowi Cristoforo Unterpergerowi dekorację sklepionego sufitu nowej galerii.

W latach 1771–1772 architekt Alessandro Dori przystosował do potrzeb muzealnych jedną z sal kwadratowej wieży pałacu Innocentego VIII (1484–1492). W 1780 roku sala została całkowicie przebudowana przez Michelangelo Simonettiego; dekoracje sztukatorskie i malowidła są dziełem Cristoforo Unterpergera i Domenico De Angelisa.

Nazwa sali pochodzi od mozaik znajdujących się pośrodku podłogi, które pochodzą z różnych części Wilii Hadriana w Tivoli. Wśród prezentowanych rzeźb znajduje się kilka przedstawiających postacie kobiece: reprodukcja słynnej grupy Trzech Gracji; posąg nimfy, który bardzo podziwiał Goethe; oraz seria posągów Afrodyty inspirowanych arcydziełami starożytnej sztuki greckiej.

Sala ta, udostępniona zwiedzającym w 1784 roku, została zaprojektowana z myślą o ekspozycji kolekcji rzeźb odkrytych w willi Kasjusza niedaleko Tivoli. Wśród tych dzieł znalazły się liczne posągi przedstawiające muzy, Apolla z lirą, Atenę, hermy oraz portrety znanych greckich osobistości, a wszystkie pochodzą z czasów cesarza Hadriana.
W XVIII wieku konserwatorzy dokonali znacznych zmian w posągach; niektóre z nich pierwotnie nie przedstawiały muz i zostały zmodyfikowane, aby uzyskać komplet dziewięciu personifikacji sztuki. Sklepiony sufit zdobią freski autorstwa Tommaso Conca przedstawiające Apolla i muzy jako źródła inspiracji artystycznej. W XIX wieku pejzaże, które niegdyś służyły jako tło dla różnych posągów, zostały zamalowane na pompejską czerwień.

Ta ogromna sala, wzniesiona w 1779 roku i otwarta w tym samym roku, posiada półkulistą kopułę wzorowaną na sklepieniu Panteonu autorstwa Michelangelo Simonettiego.

Na ścianach znajdują się również nisze przeznaczone na ogromne posągi, przeplatające się z półkolumnami podtrzymującymi gigantyczne popiersia. Podłogę tworzy wspaniała kolekcja mozaik z początku III wieku n.e., znalezionych w Otricoli i Sacrofano, będąca wynalazkiem XVIII wieku. W centrum sali znajduje się ogromna misa z czerwonego porfiru o średnicy 13 metrów, która prawdopodobnie niegdyś zdobiła dużą przestrzeń publiczną w cesarskim Rzymie.

Sala została zbudowana za pontyfikatu papieża Piusa VI Braschiego przez architekta Michelangelo Simonettiego i służy jako wejście do Muzeum Pio Clementino.

O tej funkcji świadczy duże wejście z wyrytym nad nim łacińskim napisem Museum Pium, po obu stronach którego stoją posągi kolumn w stylu egipskim (telamony) z różowego granitu, pochodzące z pierwszej połowy I wieku n.e. Na środku podłogi znajduje się mozaikowe popiersie Ateny. Oprócz Verospi Augusta, posągu przedstawiającego Augusta w heroicznej pozie, najprawdopodobniej wykonanego pośmiertnie, oraz posągu Gajusza Cezara (bratanka Augusta), w sali znajdują się dwa monumentalne sarkofagi z porfiru.

Pomieszczenie to zostało zaprojektowane przez architekta Giuseppe Camporese'a w tym samym czasie, co Atrium Czterech Bram, znajdujące się piętro niżej.

Prace rozpoczęły się w 1786 roku i zakończyły w 1795 roku wraz z ułożeniem posadzki, na której widnieją elementy herbu papieża Piusa VI Braschi, takie jak gwiazdy i północny wiatr wiejący na lilii. Posągi i sarkofagi przedstawiają sceny ze sportu i igrzysk cyrkowych. Rzucający dyskiem, zapaśnicy i kierowcy rydwanów ożywają w kamieniu. Starożytne dzieła sztuki znajdują się w niszach lub na postumentach i ołtarzach zgrupowanych wokół dużego marmurowego rydwanu, który zajmuje całą centralną przestrzeń tego obszaru.

Nazwa pochodzi od ogromnego marmurowego świecznika oraz kolorowych marmurowych kolumn, które dzielą przestrzeń na sześć części. Została zbudowana w latach 1785–1788 za pontyfikatu papieża Piusa VI Braschiego, ale faktycznie została przebudowana za pontyfikatu papieża Leona XIII Pecciego(1878–1903).

To właśnie wtedy powstały wszystkie obecne dekoracje. Nowy projekt był dziełem Annibale Angeliniego, który zlecił Domenico Tortiemu i Ludwigowi Seitzowi wykonanie malowideł, a Giuseppe Rinaldiemu i Luigi Medici – marmurowe intarsje. Dzieła zostały rozmieszczone niemal jak meble, zgodnie z zasadami symetrii odpowiadającymi architekturze galerii, do której wchodzi się przez monumentalne brązowe bramy, zachowane do dziś w nienaruszonym stanie.