De geschiedenis van de Vaticaanse Musea

Halverwege de ochtend heeft de lange rij die langs de versterkte muren van het Vaticaan slingert, de Via Leo IV al bereikt. Ondanks het feit dat wemet een zekere snelheid vorderen, lijkt de rij niet korter te worden: nieuwe toeristen – gezichten en talen uit de hele wereld – wachten geduldig op hun beurt om het kunstheiligdom dat de Vaticaanse Musea is, te betreden.

Collecties en routes buiten de Sixtijnse Kapel

Ten onrechte door het "hit-and-run"-toerisme gelijkgesteld aan de kamers van Rafaël en de fresco's van Michelangelo in de Sixtijnse Kapel, bieden de Vaticaanse Musea in werkelijkheid kilometers aan zeer gevarieerde historische, artistieke en culturele routes vangroot belang: van Egyptische kunst tot hedendaagse grafische kunst, via antieke beeldhouwkunst, Italiaanse schilderkunst van de afgelopen zevenhonderd jaar tot, waarom niet, pauselijke koetsen. Compacte groepen bezoekers stromen vastberaden richting de Sixtijnse Kapel en laten zich zelden verleiden tot een onverwachte omweg, maar als dit toch gebeurt, kan de gelukkige toerist in alle rust genieten van de Pinacoteca, even stilstaan bij meesterwerken van Giotto, Leonardo en Caravaggio, of bijnain volledige eenzaamheid de collectie Etruskische kunst bezoeken, een van de belangrijkste ter wereld vanwege haar rijkdom en volledigheid.

Van Julius II tot de Belvedere-binnenplaats

De geschiedenis van de Vaticaanse Musea is onlosmakelijk verbonden met twee factoren: de wil van opeenvolgende pausen in de afgelopen vijfhonderd jaar en de architectonische wisselvalligheden van de Vaticaanse paleizen. Belangrijke uitbreidings- en moderniseringswerken van hetcomplex dateren uit het midden van de 15e eeuw, toen het Vaticaan de officiële residentie van de paus werd, en zetten zich gedurende de eeuw voort met de oprichting van de Vaticaanse Bibliotheek en de bouw van de Sixtijnse Kapel.De eerste ruimte die specifiek was ontworpen voor de tentoonstelling van kunstwerken was een grote wens van Julius II: in 1503 gaf de paus architect Donato Bramante de opdracht om ingrijpende verbouwingen uit te voeren, waaronder de bouw van de grandioze Belvedere-binnenplaatsen de aangrenzende Beeldenhof. Aan de zijkanten van deze laatste werd in grote nissen de pauselijke collectie antieke beelden tentoongesteld, waaronder meesterwerken als de Laocoön en de Apollo van het Belvedere. De Beeldenhof, die openstond voor een publiek van kunstenaars, literatoren en liefhebbers van de klassieke wereld, was daarmee de eerste zaal van wat tegenwoordig bekend staat als de Vaticaanse Musea.

De uitbreiding van de collecties in de 18e en 19e eeuw

Tussen de achttiende en negentiende eeuw vond er een aanzienlijke uitbreiding van de collecties plaats, in de tijd van wat we de 'marmerkoorts' zouden kunnen noemen, een archeologische versie van de goudkoorts, aangewakkerd door hetzelfde ongebreidelde verlangen naar verrijking. De noodzaak om het zeer rijke artistieke erfgoed te beschermen, dat ernstig werd bedreigd door illegale opgravingen en illegale export, bracht de pausen ertoe nieuwe museumruimtes voor antieke beeldhouwwerken in te richten, zoals het Museo Pio Clementino en het Museo Chiaramonti, opgericht door Antonio Canova.Ook aan strenge wetgeving ontbrak het niet: zo regelde het edict van kardinaal Pacca uit 1820 opgravingenen archeologie en garandeerde het openbare collecties een soort voorkeursrecht op de aan het licht gebrachte vondsten. Dankzij de invoering van deze regelgeving leverden de uitgebreide opgravingscampagnes die in het begin van de 19e eeuw werden uitgevoerd in Zuid-Etrurië, destijdseen integraal onderdeel van de Pauselijke Staten, het waardevolle materiaal voor het Gregoriaans Etruskisch Museum, dat in 1837 werd geopend.Kort daarna, in 1839, in de nasleep van de belangstelling die in heel Europa was gewekt door de expedities langs de Nijl en de studies van de Fransman Champollion naar het hiërogliefenschrift, werd ook het Gregoriaans Egyptisch Museum geopend.

Reorganisatie en moderne collecties na 1870

Na het verlies van de territoriale jurisdictie van de Pauselijke Staat in 1870, en daarmee ook de mogelijkheid om beschermingsmaatregelen uit te oefenen, hielden de Vaticaanse Musea zich voornamelijk bezig met de reorganisatie van het erfgoed dat in de loop der eeuwen was verzameld. De opening van de huidige Pinacoteca, ingewijd in 1932, dateert uit deze fase. De aandacht voor de missionaire wereld en de moderne evangelisatiefunctie van de Kerk leidde in de twintigste eeuw ook tot de oprichting van bijzondere collectieszoals het Missionair-Etnologisch Museum en de Collectie Hedendaagse Kunst.

De Sixtijnse Kapel: een spectaculaire finale

Welke route men ook kiest, een bezoek aan de Vaticaanse Musea eindigt op spectaculaire wijze: door een kleine deur komt men in de grandioze ruimte van de Sixtijnse Kapel, het sanctum sanctorum van de Italiaanse renaissanceschilderkunst. Gebouwddoor Sixtus IV en beschilderd met fresco's door de meest gerenommeerde kunstenaars van de tweede helft van de 15e eeuw, is de kapel bij het grote publiek vooral bekend om de fresco's van Michelangelo.

De ogen dwalen vervoerd van het ene tafereel naar het andere van de verhalen over Mozes en Christus, geschilderd op de muren door Perugino enBotticelli, en blijven lang hangen bij de monumentale Michelangelo-achtige figuren die als fresco op het gewelf zijn aangebracht en die, na een recente restauratie, de buitengewone iriserende kleuren van weleer hebben teruggekregen. Helaas slaagt de dreigende Christus, geschilderd door Michelangeloin Het Laatste Oordeel, er niet in de nodige stilte af te dwingen onder de vele, te veel toeristen die zich elke dag in de beroemde kapel verdringen.