Chiaramonti-museum — Meer dan 1000 antieke beeldhouwwerken in het Vaticaan

De oorsprong van het Chiaramonti-museum

De lange loggia, waarin het Chiaramonti-museum is gevestigd, verbindt de Vaticaanse paleizen met het kleine Belvedere-paleis. Dit museum is gewijd aan paus Pius VII Chiaramonti, die van 1800 tot 1823 regeerde, en herinnert aan de turbulente periode in de geschiedenis van de Vaticaanse collecties. Na het Verdrag van Tolentino in 1797 eiste Napoleon dat de Pauselijke Staten het grootste deel van de meesterwerken in het Pio Clementino Museum aan Frankrijk zouden afstaan.

Antonio Canova en het terugvinden van verloren meesterwerken

In 1806 werd een nieuw museum opgericht dankzij een uitgebreide aankoopcampagne door Romeinse antiquaren en mensen die betrokken waren bij opgravingen in de Pauselijke Staten. Het Congres van Wenen in 1815 en de onvermoeibare inspanningen van Antonio Canova, een beeldhouwer, speelden een cruciale rol bij het terugkrijgen van bijna alle beelden die eerder waren weggehaald. Canova hield zelf toezicht op de inrichting van het museum om de "drie zusterkunsten" samen te presenteren – met antieke beelden, oude architecturale kraagstenen en fresco's. De laatste van deze werken, geschilderd door jonge kunstenaars uit die tijd en rechtstreeks gefinancierd door Canova, herdenken de buitengewone aandacht van de pausen voor het artistieke en culturele erfgoed van Rome. Paneel XXI toont zelfs een afbeelding van de uit Frankrijk teruggekeerde werken van het Vaticaan.

Meer dan duizend antieke sculpturen en Romeinse portretten

Het Chiaramonti-museum beschikt over een indrukwekkende collectie van meer dan duizend antieke sculpturen, die vooral bekend staat om zijn Romeinse portretbustes, evenals idealistische en funeraire werken. De wijze van presentatie volgt de filosofie van Quatremère de Quincy, die het belang benadrukt van het vergelijken van meesterwerken met minder bekende stukken die eromheen zijn gerangschikt. De Quincy had zich verzet tegen de Franse inbeslagnames en stelde dat kunst in zijn oorspronkelijke context moet worden tentoongesteld, naast andere kunstwerken van wisselende kwaliteit, voor een optimaal begrip.

Dit beeld, dat in Rome in de buurt van het Campo de’ Fiori is gevonden, is een van de vroegste sculpturen die in de Vaticaanse collecties zijn opgenomen; het stond al in het Cortile delle Statue in Belvedere tijdens het pontificaat van Julius II (1503-1513).

De afbeelding van Hercules verwijst in het bijzonder naar de legendes rond de stichting van Rome, en vooral naar de overwinning van de beschaving op de wildheid die inherent was aan het oude Lazio. Met zijn knots in de aanslag en gekleed in een leeuwenhuid draagt de god Hercules zijn zoon Telephus, geboren uit de priesteres Auge.

Zij werd gedwongen de baby achter te laten in de bergen van Arcadië, waar een hert hem voedde totdat hij door zijn vader werd gevonden. Telephus is de koning van Mysia. Hij staat centraal in een uitgebreide mythe, met vele versies, die hem uiteindelijk in verband brengt met de Griekse expeditie tegen Troje. Dit specifieke beeld is een kopie uit het begin van de 2e eeuw v.Chr., waarschijnlijk gebaseerd op een laat-Hellenistisch origineel.

Het reliëf maakt deel uit van een compositie die een drietal vrouwen weergeeft die van rechts naderen, in contrast met drie andere meisjes die zijn afgebeeld op reliëfs die zich momenteel in diverse musea bevinden; deze figuren staan bekend als de Horai en de Aglauriden, waarschijnlijk afgeleid van een Grieks origineel uit de 4e eeuw v.Chr.

De eerste maagd in deze groep werd door Wilhelm Jensen in zijn novelle *Gradiva. A Pompeian Fantasy* (1903) Gradiva genoemd, een Latijnse term die 'zij die loopt' betekent.

Carl Gustav Jung bracht deze novelle onder de aandacht van Sigmund Freud, die het vervolgens analyseerde als een psychiatrische casestudy in zijn essay *Delirium and Dream in Jensen's Gradiva* (1906), waarin hij illustreerde hoe externe prikkels onderliggende psychologische spanningen aan het licht kunnen brengen. In Rome verwierf Freud, een fervent verzamelaar van antieke kunst, een afgietsel van dit reliëf, dat hij aan de muur van zijn studeerkamer naast zijn beroemde bank hing.