De Constantijnzaal — De Slag bij de Milvische Brug en de triomf van het christendom

De dood van Rafaël en de onvoltooide opdracht

Op 12 april 1520 schreef de schilder Sebastiano del Piombo aan zijn vriend Michelangelo: "Die arme Rafaël is dood." Door de vroege dood van de meester uit Urbino bleef een reeks opdrachten onvoltooid, waarvan de meest veeleisende de versiering was van een grote zaal in de Vaticaanse paleizen, de vierde en laatste van de Vaticaanse kamers waaraan Rafaël sinds 1508 had gewerkt, eerst voor paus Julius II en daarna voor paus Leo X.

Sebastiano, die bekend stond als een concurrent van Rafaël, had geprobeerd deze opdracht voor zichzelf te bemachtigen en had daarvoor zelfs een beroep gedaan op Michelangelo’s tussenkomst bij de hoge prelaten van Rome. Het pauselijk hof hield echter voet bij stuk: de erfgenamen van Rafaëls atelier hadden al enkele olieverfschilderijen getoond die als van onbeschrijfelijke schoonheid werden beschouwd en, bovenal, beschikten zij over de tekeningen van de meester die in de Zaal van Constantijn moesten worden gebruikt.

De grootste van de Vaticaanse zalen

Sebastiano kreeg daarom een andere opdracht aangeboden. De zaal, de grootste van de Vaticaanse zalen, werd gebruikt als banketzaal en voor officiële audiënties. De naam is van moderne oorsprong en is afgeleid van de Romeinse keizer Constantijn, de figuur aan wie de gehele fresco-cyclus is gewijd. Volgens de overlevering onderwierp Constantijn zich, nadat hij zich had bekeerd en een verdediger van het christelijk geloof was geworden, aan het pauselijk gezag, waarbij hij de superioriteit ervan boven het keizerlijk gezag erkende als rechtstreekse afstammeling van God.

Dit was een onderwerp dat, door de superioriteit van de macht van de Kerk van Rome boven de belangrijkste wereldlijke macht te verheerlijken, bijzonder geschikt was voor de versiering van een zaal die bedoeld was om de vorsten van heel Europa te ontvangen.

De fresco’s van Giulio Romano

De vier fresco’s, voornamelijk uitgevoerd door Giulio Romano en assistenten uit het atelier van Rafaël, verbeelden het visioen van Constantijn en de doop, de schenking van Constantijn en de slag van Constantijn bij de Milvische Brug – de grootste scène en de eerste die werd voltooid.

Op de muren zijn vier episodes uit zijn leven geschilderd die getuigen van de nederlaag van het heidendom en de triomf van de christelijke godsdienst: de visioen van het kruis, de Slag bij de Milvische Brug, de doop van Constantijn en de schenking van Rome. De versiering van de zaal wordt vervolledigd door afbeeldingen van grote pausen, geflankeerd door allegorische figuren van de deugden.

Het plafond van Tommaso Laureti

Het oorspronkelijke houten dak, gebouwd door Leo X (paus van 1513 tot 1521), werd onder Gregorius XIII (paus van 1572 tot 1585) vervangen door het huidige plafond, waarvan de versiering door de paus werd toevertrouwd aan Tommaso Laureti, die het centrale paneel schilderde met de afbeelding van de Triomf van het christendom over het heidendom. Het werk werd eind 1585 voltooid onder paus Sixtus V (paus van 1585 tot 1590).

Recente restauratiewerkzaamheden aan de muren van de zaal hebben bevestigd dat de figuren van Comitas en Iustitia, geschilderd in olieverf op de muur met behulp van een experimentele techniek, respectievelijk rechts van de Visie en de Slag, van de hand van Rafaël zijn.

Het fresco herdenkt de overwinning van Constantijn in de Slag bij de Milvische Brug in 312, waardoor hij, na interne strijd om de opvolging, tot keizer werd uitgeroepen.

De compositie, opgebouwd volgens een gebroken ritme, kent geen duidelijk referentiepunt. Zelfs de heroïsche figuur van Constantijn is moeilijk te onderscheiden tussen de menigte van personages. Op de rug van een wit paard met gouden tuig, gekroond en met een trotse blik, belichaamt hij het ideaalbeeld van Romeins gezag zoals dat is overgeleverd door de klassieke beeldhouwkunst, die model stond voor zijn houding.

Als men zijn blik volgt, kan men rechts zijn rivaal Maxentius onderscheiden, die symbolisch wordt meegesleurd door de wateren van de Tiber.

De aanwezigheid van engelen die over de veldslag waakten, wordt toegeschreven aan Constantijns vermeende bekering tot het christendom.

Volgens de legende had hij vóór de Slag bij de Milvische Brug een voorteken in een droom: Christus verscheen aan hem en beloofde hem de overwinning als hij onder het teken van het kruis zou strijden.

De Romeinse insignes die achter Constantijn te zien zijn, worden inderdaad bekroond door het kruis.

De Slag bij Constantijn is geschilderd alsof het een vals wandtapijt is dat aan de muren hangt. De rand, die lijkt te zijn geweven met kostbare draden, herhaalt het wapen van de familie Medici, waartoe paus Leo X, die de fresco's liet maken, behoorde.

De fictie van virtuele ruimtes en het intellectuele spel van verwijzingen tussen werkelijkheid en schijn waren zeer geliefd in de maniëristische stijl, die zich dankzij Giulio Romano in Italië en Europa verspreidde.

De Slag bij Constantijn is geschilderd alsof het een vals wandtapijt is dat aan de muur hangt.

Het visioen van het kruis beschrijft de profetische droom die Constantijn had vóór zijn veldslag tegen Maxentius, waarin hem werd beloofd dat zijn leger de vijanden zou verslaan als zij het kruis in plaats van de keizerlijke adelaar op hun vaandels zouden dragen.

Op het hoogtepunt van het visioen verschijnt een hemelse verschijning met het christelijke symbool van verlossing en de woorden: „IN HOC SIGNO VINCES – IN DIT TEKEN ZULT GIJ OVERWINNEN“(in het Grieks: „Ἐν τούτῳ νίκα“); daaronder luisteren de soldaten aandachtig naar een bevel van hun keizer om hun vaandels te hijsen („Adlocutio“).

Het is interessant om op te merken dat er rechts op de achtergrond een afbeelding van Rome te zien is, met enkele gereconstrueerde antieke monumenten.

De afbeelding van de doop van Constantijn toont de keizer geknield om het sacrament te ontvangen van paus Sylvester - die tussen 314 en 355 bisschop van Rome was - in een gebouw dat wordt voorgesteld door het Constantijnse Baptisterium van Lateranen.

De scène is geschilderd door iemand die lijkt op Clemens VII, paus van 1523 tot 1534, tijdens wiens pontificaat de werkzaamheden aan deze kamer, die tijdens het pontificaat van Hadrianus VI (1521-1523) een tijdlang waren stilgelegd, werden hervat totdat er nog slechts twee verdiepingen over waren om de cyclus te voltooien: deze en een latere.

Deze fresco's worden over het algemeen toegeschreven aan Giovan Francesco Penni voor de figuren, terwijl Giulio Romano enkele portretten en architecturale delen voor zijn rekening nam.

Constantijn de Grote wordt afgebeeld terwijl hij knielt voor paus Sylvester, die hem een gouden beeldje aanbiedt dat de stad Rome lijkt voor te stellen.

Deze legendarische gebeurtenis vormde later de juridische grondslag voor de Kerkstaat, en daarmee voor de wereldlijke macht van een keizerrijk voor de pausen. Op het schilderij heeft Sylvester I de volwassen gelaatstrekken aangenomen van Clemens VII uit de laatste jaren van diens pontificaat (1523-1534), toen hij werd afgebeeld in de nog steeds bestaande Sint-Pietersbasiliek.

De setting bevindt zich in een gebouw dat is ontworpen om op de oude Sint-Pietersbasiliek te lijken. Het heeft een lang, vroegchristelijk schip dat in perspectief is weergegeven, een met mozaïeken versierde apsis en het graf van de apostel Petrus, omringd door gedraaide zuilen bij het altaar achterin. Op de achtergrond, voorbij een reeks figuren die zijn bedoeld om de blik naar de diepte van de scène te leiden, vindt het moment van de schenking plaats.

De paus, gezeten op zijn troon, ontvangt van de keizer een gouden beeld van Rome als teken van zijn soevereiniteit over de stad. Vasari noemde vele portretten onder deze figuren.

Het houten plafond, gemaakt in opdracht van Leo X, paus van 1513 tot 1521, werd tijdens het pontificaat van Gregorius XIII vervangen door een nieuw fresco.

Het project werd toevertrouwd aan de Siciliaanse kunstenaar Tommaso Laureti, die in 1582 met de werkzaamheden begon en deze in 1585 voltooide, tijdens het pontificaat van Sixtus V, paus van 1585 tot 1590.

De hoeken van het plafond illustreren de verwezenlijkingen van Gregorius XIII, terwijl de fries erboven vier belangrijke episodes uit het leven van Constantijn toont, vergezeld van de heraldische symbolen van Sixtus V.

In het centrale paneel beeldde Laureti de triomf van het christendom over het heidendom uit, wat symbool staat voor de uitroeiing van heidense afgoden en hun vervanging door het beeld van Christus, een decreet dat door Constantijn in het hele rijk werd uitgevaardigd.

Rondom het centrale paneel beeldde de kunstenaar acht regio's van Italië af, twee in elk van de vier pendentieven, samen met afbeeldingen van drie continenten: Europa, Azië en Afrika.